Çeviride Metindışı Öğeler

Buna göre metin dışı öğeler çeviri amaçlı metin çözümlemesinde şu şekilde sıralanabilir:


1. Kaynak: Kaynak metnin nerede yayınlandığı; buna karşın çevirinin nerede yayınlanacağına dair bilgi
2. Gönderici: Çeviriyi başlatan kaynak metin göndericisidir.


Bunun bilinmesi göndericinin niyetine bağlı olarak çevirmenin karar vermesine yardımcı olur. Örneğin, metin İngilizce yazılmış olabilir. Ama gönderici Almanya, Fransa gibi farklı bir ülkeden çeviri işini teklif etmiş olabilir. Bu ise, farklı kültürlerdeki metin yazma geleneklerinin ya da işi bağlamak üzere sosyal ilişkilerin çevirmen tarafından anlaşılmasına yardımcı olur.


Bunun yanı sıra metni çevirmene gönderen translation bureau gibi aracı bir kişi de olabilir. İşverenin sözleşme yapıp yapmadığı, profesyonel olarak yayın piyasasındaki yeri (saygınlığı), iş koşulları (örneğin, zamanlama, ödeme koşulları), iletişime ve ekip çalışmasına açıklığı, çalışma yerinin fiziksel koşulları, donanımı ve başvuru kaynaklarının zenginliği göndericinin profesyonelliğiyle doğrudan ilgilidir.


3. Niyeti: Kaynak metnin iletisiyle doğrudan bağlantılıdır. Aktarım aşamasında çevirmen söz konusu metnin niçin yazıldığı ve metnin yazarının niyetiyle target text'de hedeflenen niyetin örtüşüp örtüşmeyeceğine dair çevirmenin işverenle ortaklaşa verdiği karar şeklinde düşünülebilir.


4. Kaynak metnin alıcı kitlesi: Çevirmenin alıcı kitlenin kültürel özelliklerinin, ideolojik eğilimlerinin, okuma alışkanlıklarının, ya da sözlü kültürden gelip gelmediklerinin farkında olması veya bu konuda bilgi edinmesi üreteceği metnin işlevini arttırır.


5. Oluk: Çevirinin nerede ve sözlü yazılı hangi biçimde yayınladığının araştırılması çevirmenin çeviri kararlarını etkiler. Örneğin, yazıya dökülmüş sözlü bir metin olup olmadığının araştırılması ya da kırık bir metin olup olmadığının önceden bilinmesi çevirmenin “miyopluğu”nu azaltacağı gibi metin türü geleneklerine de uygun kararlar almasını sağlar.


6. Yayın Yeri-Tarihi: Kaynak metnin yayın tarihinin bilinmesi; örneğin 19. Yüzyılda yazılmış bir mektubun dili ile günümüzde mesaj şeklinde yazılmış iletiler arasında hem archaic dil kullanımı, hem de communications channel açısından farklılıklar vardır. Birisi e-postayla iletişimi sağlarken, ötekisi el yazısıyla daha ayrıntılı ve resmi tonda yazılmaktadır. Kuşkusuz bu durumda çevirmenin zamansal uzaklığın yanı sıra yayım yerini de araştırmasını gerektirir.


7. Kaynak Metnin Yazılış Nedeni: Kaynak metnin hangi amaçla yazıldığının bilinmesi çevirmenin sözcük seçiminden başlayarak metin düzeyinde büyük ölçekli kararlar almasını sağlar.


8. İşlevi: Kaynak metnin kaynak kültürde eş işlevli, ayrışık işlevli, ya da türdeş işlevli olmak üzere hangi işlevi yerine getirildiğinin bilinmesidir. Bu örneğe göre, Kaynak Metin l’in işlevi erek kültür okuyucusunu aşı kampanyasına davet etmektir. Bütün bu öğeler kaynak metini dışarıdan saran ve çevirmenin makro kararlar almasını sağlayan öğelerdir (Nord 1997a: 160).


Çeviriye değgin yerleşmiş çeviri anlayışı ülkemizdeki çevirmenleri büyük ölçekli kararlar vermeden çeviri işlemlerine girmelerine neden olmaktadır. Bundan böyle kaynak metin incelendiğinde çevirmenin ilk gözüne çarpan sorunlar dilsel düzemde karşılaştığı sözcük, sözdizimsel veya terim düzeyinde soranlardır. Ne var ki, kaynak metnin amacının önceden belirlenmiş olması çevirmenin daha bilinçli davranmasını sağlar. Bununla birlikte günümüz “bilgi çağı”nda internet gibi iletişim araçları hızlı ve çok yoğun miktarda bilgi alışverişini sağlamakla birlikte, aynı hızla bilgi kirlenmesine de yol açmaktadır. Bu nedenle günümüz okur profilinin bilgi edinme talebi karşısında öncellikle bilginin doğra olarak aktarılması ön plana geçmektedir. Ne var ki, çeviri açısından işlemler sadece bilginin aktarılmasıyla sınırlı olmayıp, çevirmene verilen işin tanımı ve ayrıntılarını da kapsayan “iş teklifi”yle öncellikle ilişkilidir.